De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) noemt de klimaatcrisis expliciet ‘de grootste gezondheidscrisis van de 21e eeuw’. Zorginstellingen zijn wereldwijd bovendien verantwoordelijk voor zo’n 4,4 procent van de CO2-uitstoot, in Nederland is dat zelfs 7 procent. Reden genoeg voor het Erasmus MC om de handschoen op te pakken en de CO2-uitstoot drastisch te verminderen. Er ligt een ambitieus doel, maar wat dan? Waar en hoe begin je, hoe meet je de resultaten en hoe krijg je iedereen mee?
Het Erasmus MC wil in 2030 55 procent minder CO2 uitstoten in vergelijking met 2019 en in 2050 zelfs volledig klimaatneutraal zijn. Is dat realistisch? “Als we de juiste stappen zetten, gaan we dat ook realiseren, alhoewel 100 procent klimaatneutraal voor de zorg lastig gaat worden”, zegt Hans-Peter Schilte, programmamanager van het Koers28-programma duurzaamheid. Het ambitieuze doel van het Rotterdamse universitair medisch centrum komt niet uit de lucht vallen. “We hebben het bepaald in lijn met de Green Deal Duurzame Zorg, en dát is weer gelinkt aan het Akkoord van Parijs dat in 2015 is getekend.”
Luis in de pels
Een ambitieus doel stellen is stap één, maar waar en hoe begin je? Schilte: “We hebben binnen het Erasmus MC twee niveaus waarop we deze ontwikkeling organiseren: een top-downbenadering en een bottom-upbeweging. Beide zijn nodig. De top-downbenadering – geregisseerd door het Koers28-programma duurzaamheid en bestuurders – sluit vaak aan bij regionale en landelijke convenanten, zoals de Green Deal Duurzame Zorg (landelijk), Gezonde Zorg Proef Je (landelijk) en het regionale convenant Klimaat Actieplan Rotterdam. Vervolgens moet je ook zorgen dat het gaat landen binnen je organisatie. Je probeert mensen te stimuleren, je monitort de resultaten (heel belangrijk) en voert de regie. Maar: we bepalen niets en leggen niets op, want dat werkt niet. Wel kunnen we mensen aanspreken op basis van metingen en monitoring.
Zo voeren wij bijvoorbeeld regelmatig overleg met afdelingen over de duurzame vorderingen, en zijn op die manier een beetje de luis in de pels. Want uiteindelijk moeten we ons wel verantwoorden richting onder meer onze ketenpartners – denk aan banken en zorgverzekeraars. Hoe duurzamer wij zijn hoe beter wij bijvoorbeeld contracten kunnen sluiten met banken. Intern bieden we ondersteuning aan duurzame initiatieven en ontwikkelen we gebruiksvriendelijke tools, zoals een tool om de vermindering van materiaalgebruik op de afdeling bij te houden. Ook organiseren we challenges, bijvoorbeeld als stimulans om (inter)nationaal meer met de trein te reizen. Voor reisbewegingen per vliegtuig hebben we nu een agentschap in huis dat alle zakelijke vliegbewegingen registreert, op basis waarvan wij vervolgens de milieu-impact kunnen berekenen en waar nodig kunnen bijsturen. Op die manier krijg je als organisatie steeds meer grip op de duurzame transitie.”
Green Teams
“Daarnaast heb je de bottom-upbeweging, zoals de zogenoemde Green Teams, aangestuurd door mensen binnen de organisatie die intrinsiek gemotiveerd zijn om duurzame stappen te zetten en zelfsturende, concrete, laagdrempelige projecten starten (binnen hun afdeling, groep of sector). We hebben nu vijftig Green Teams. Uitermate belangrijk, omdat het stimulerend werkt. Als collega’s daarmee bezig zijn en er zijn leuke ontwikkelingen te melden, dan worden die namelijk gedeeld binnen de community. Ook zijn er artsen en afdelingen die het bijvoorbeeld leuk vinden om een zorgpadanalyse te doen.
Zo is de afdeling MDL een mooi programma gestart binnen de endoscopie om de zorgtrajecten die daar plaatsvinden onder de loep te nemen. Zo wordt er kritisch gekeken naar: kan het duurzamer, zonder in te boeten op kwaliteit en patiëntveiligheid? Soms is dat eenvoudig aan te passen. Soms ligt het complexer en moeten bepaalde richtlijnen of zelfs wetgeving – in Nederland of Europa – worden aangepast.” Zorgpadanalyses zijn volgens Schilte de ‘krenten in de pap’. “Ze zijn heel complex, maar het geeft zoveel inzicht in hoe je de zorg hebt ingericht. Bovendien: door puur naar je zorgprocessen te kijken, kun je op de korte termijn al flinke duurzame stappen zetten. Daar heb je de industrie niet eens voor nodig.”
Grootste impact
Want maar liefst 60 procent van de CO2-footprint van het Erasmus MC bestaat uit de inkoop van diensten en materialen, geneesmiddelen en apparatuur – de zogenoemde scope 3-emissies, bleek uit een analyse van het onderzoeksbureau Metabolic. Medicatie is daarbij de grootste factor, gevolgd door medische disposables, laboratoriummaterialen en diagnostische apparatuur. “Op jaarbasis praat je over 900.000 bestellingen aan diensten en materialen in het Erasmus MC. Alles wat we inkopen moet bovendien geproduceerd en getransporteerd worden. Zo’n 90 procent van de medische hulpmiddelen en medicatie komt uit China en India, dus ook dat is niet duurzaam. We onderzoeken nu hoe we die stroom aan inkoop kunnen verminderen, zodat je niet alleen aan de voorkant van het productieproces minder milieu-impact hebt, maar ook aan het einde van de rit minder afval hebt.
Een voorbeeld: we gebruiken in het ziekenhuis veel disposables. Daar willen we langzamerhand vanaf en meer inzetten op hergebruik. Wegwerphandschoenen zorgen voor de grootste vervuiling in huis. In 2020 werden er binnen het Erasmus MC jaarlijks 15 miljoen onsteriele handschoenen gebruikt, waarvan er 5 miljoen werden verspild en/of onnodig gebruikt.” Wereldwijd werden tussen februari en augustus 2020 drie miljard persoonlijke beschermingsmiddelen gebruikt en weggegooid, voornamelijk handschoenen, volgens een schatting van de WHO, wat dagelijks voor 591 ton medisch afval zorgt.
Schilte: “Maar je hoeft niet altijd en overal handschoenen aan te trekken. Door daar heel kien op te zijn en mensen te leren wanneer je ze wel en niet moet gebruiken, hebben we het gebruik in vier jaar tijd met 30 procent weten te reduceren. Een ander voorbeeld zijn de disposable endoscopen. Die worden één keer gebruikt en daarna weggegooid, terwijl er veel elektronica in zit. Dat is natuurlijk doodzonde! De afdeling MDL van het Erasmus MC is op dit vlak echt wel stappen aan ’t zetten. Op het gebruik van materialen (zoals handschoenen), onderwijs en onderzoek valt nog veel winst te behalen. Verduurzaming van onderzoek is bijvoorbeeld nog een braakliggend terrein.”
Ketenvraagstuk
Verduurzaming aan de inkoopkant is natuurlijk ook een ketenvraagstuk. “We proberen bij onze leveranciers aan de knoppen te draaien door bijvoorbeeld eisen te stellen aan onze inkoopvoorwaarden – het is nu beleid en onderdeel van onze gunningscriteria. Daarin moet je een goede balans zien te vinden tussen leveranciers prikkelen tot innovatie, zodat medische producten beter gerecycled kunnen worden, en hen niet weg te jagen. Maar op wereldniveau zijn we een hele kleine speler natuurlijk, zelfs als de UMC’s in Nederland collectief inkopen. Als het moederbedrijf bijvoorbeeld in Amerika zit, waar Trump ook nog het duurzaamheidsbeleid van tafel heeft geveegd, dan hebben wij niet zoveel te vertellen.” China en India daarentegen zetten volgens Schilte gigantische stappen op het gebied van duurzaamheid.
“Als je kijkt naar de snelheid waarmee China aan het verduurzamen is, dan gaat het wel tien keer sneller dan bij ons. Het is een kwestie van tijd, maar ze halen ons vierkant in. Tegelijkertijd zijn het gigantische vervuilers – denk aan de bouw van kolencentrales – dat is wel weer het wrange eraan.” Bovendien zijn arbeidsomstandigheden een issue, terwijl de Europese wetgeving, zoals de Corporate Sustainability Reporting Directive (CSRD), grote bedrijven verplicht tot duurzaamheidsrapportages waarbij ook gekeken moet worden naar arbeidsvoorwaarden binnen de keten. “Als ziekenhuis wil je natuurlijk voorkomen dat wat wij inkopen door dwangarbeiders in elkaar is gedraaid.”
Groene stroom
Het Erasmus MC verduurzaamt niet alleen aan de inkoopkant. Ook vastgoed, energieverbruik, afvalverwerking en mobiliteit zijn in de duurzaamheidsambities meegenomen. De resultaten? “Bij nieuwbouw kun je echt gigantische stappen maken op het gebied van verduurzaming, denk aan materiaalgebruik – 70 procent van het oude gebouw is elders hergebruikt –, energievoorziening (slimme meetsystemen), klimaatadaptatie (water lokaal opvangen, zuiveren en hergebruiken), luchtbevochtiging van de OK’s (betere afstelling installaties), koude- en warmteproductie (warmte-koudeopslag in de grond), isolatiewaardes gebouw en ledverlichting, om maar een paar zaken te noemen. Dat zijn allemaal voorzieningen die je niet ziet, maar er wel zijn.
Zo hebben we bijvoorbeeld een nieuw Energie Management Informatie Systeem (EMIS) geïmplementeerd dat nu per verdieping het energieverbruik meet. Dit soort gedetailleerde meetinstrumenten zijn belangrijk, omdat je dan helder krijgt waar het wringt en waar we moeten acteren.” Maar de grootste stap die het Erasmus MC aan de vastgoedkant nog moet zetten, is het gebruik van groene stroom. “De helft van de CO2-footprint van ons energieverbruik is op dit moment grijze stroom. Omdat we nog te maken hebben met contracten die rond 2028 aflopen, doen we dat op het einde van onze koers.”
Kroketje
De grootste uitdaging? “Gedragsverandering. We zitten in een duurzaamheidstransitie, waarvan je hoopt dat je zo veel mogelijk mensen binnen je organisatie meekrijgt. Maar ook hier in huis heb je te maken met een doorsnede van de Nederlandse bevolking: er zijn altijd mensen die ambitieus zijn, het belangrijk vinden en vooroplopen, en je hebt mensen die zeggen ‘ik snap niet waar jullie je druk over maken, ik doe helemaal niks.’ Een voorbeeld: we hebben ons aangesloten bij het landelijke convenant Gezonde Zorg Proef Je. Het veranderen van de patiëntenvoeding is relatief veilig, maar op het moment dat je aan het kroketje van een medewerker komt of de snoep- en frisdrankautomaat verwijdert, wordt het ingewikkeld. Je wilt niet weten wat we over ons heen hebben gekregen. Want waar bemoeiden we ons mee? Onze stelling is: we zijn een gezondheidsinstituut en dan moet je dat ook uitstralen, maar ik denk dat we hieraan nog een forse kluif hebben.”
Daarom is het volgens Schilte ook zo belangrijk om resultaten te meten en communiceren. “Impactberekeningen, zoals de totale milieu-impact van de inkoop van materialen, kunnen zeer tijdrovend en complex zijn, maar het is cruciaal om de opbrengst van inspanningen inzichtelijk te maken. Dat geldt zeker voor een wetenschappelijke organisatie als het Erasmus MC. Je moet bij wijze van spreken tot drie cijfers achter de komma kunnen aantonen dat duurzame maatregelen effectief zijn.” Daarnaast zijn de Green Teams een mooi gremium om in huis te hebben, vindt Schilte, vanwege het stimulerende effect binnen de community. “Het is belangrijk om die koplopers te ondersteunen.” Een aantal Green Teams heeft inmiddels zelfs een landelijke organisatie en reikwijdte zoals het Green Team OK, De Groene IC (onder voorzitterschap van het Erasmus MC), Green Labs NL en Green Team Infectiepreventie NL.
Paracetamol Challenge
Zijn medewerkers eenmaal gemotiveerd om de milieu-impact van hun afdeling omlaag te brengen, dan hoeven de projecten echt niet allemaal megacomplex te zijn, weet Schilte. Relatief eenvoudige projecten kunnen al heel effectief zijn, blijkt uit de praktijk. Zo refereert Schilte aan de Paracetamol Challenge (zie kader): “Simpel, maar enorm effectief. Door paracetamol oraal in te nemen, verminder je het afval van infuuszakken, slangen, naalden en plakkers gigantisch.”
Een ander voorbeeld is de plaszak die patiënten op de afdeling Radiologie nu meekrijgen na een CT-scan. Per jaar belandt 190.000 ton aan medicijnresten in het milieu, waarvan 30.000 ton bestaat uit jodiumhoudende contrastmiddelen. Door patiënten nu een plaszak mee te geven om de urine in de eerste uren na thuiskomst op te vangen, wordt voorkomen dat de contrastvloeistof in het oppervlaktewater terechtkomt. In de plaszak verandert het namelijk in een stevig, geurloze gel die de prullenbak in kan.
Binnen de operatiekamers is het terugdringen van anesthesiegassen – sterke broeikasgassen – een prioriteit, en in laboratoria lopen Green Teams die zich richten op afvalscheiding, energiebesparing en hergebruik van materialen. Bovendien worden medewerkers via het interne programma SLIM Energie gestimuleerd zuiniger om te gaan met verlichting, klimaatregeling en apparatuur.
Do or don’t
Als mensen eenmaal met duurzaamheid aan de gang gaan, dan willen ze vaak ook vervolgstappen zetten, ziet Schilte. “Ik zie daarin een mooie ontwikkeling.” Ook landelijk ziet hij inspirerende ontwikkelingen. “Samen met alle UMC’s en de Rijksuniversiteit Groningen hebben we aan de hand van inkoopdata, materiaalanalyses en impactschattingen een top-22 van medische hulpmiddelen (wegwerpmiddelen) opgesteld, die de hoogste milieu-impact hebben. Per product wordt aangegeven waarmee op korte termijn de meeste milieuwinst te behalen valt.
Dus áls je iets aan duurzaamheid wilt doen, kijk dan eerst naar deze lijst. We zijn op dit moment bezig met een soortgelijke lijst voor labmaterialen. Deze cocreaties zijn natuurlijk hartstikke mooi. Ook het landelijke project Samen de Zorg Vergroenen ziet Schilte als een mooi voorbeeld van samenwerking, waarin de verpleegafdelingen van ziekenhuizen in Nederland gezamenlijk duurzame stappen kunnen zetten, elkaar stimuleren, van elkaar kunnen leren en kennis kunnen delen.”
Overigens is niet elk duurzaamheidsidee in een ziekenhuis geschikt om aan te pakken, benadrukt Schilte. “Soms hebben mensen van die hele schattige ideeën op het gebied van duurzaamheid dat je denkt ‘Ik moet daarvoor het halve ziekenhuis op z’n kop zetten, maar het zet helemaal geen zoden aan de dijk.’ Nou, die moet je even niet doen. Maar het is wel heel ingewikkeld om dat duidelijk te maken aan de initiatiefnemer; die heeft zoiets van ‘ik heb toch iets moois bedacht?’ Mijn advies: probeer dat soort dingen te vermijden en richt je op projecten die echt impact maken.”
KADERS BEST PRACTICES (3x):
Paracetamol Challenge
Op de intensive care krijgen de meeste patiënten 4 keer per dag 1 gram paracetamol. Daarbij is er de keuze om dit intraveneus te doen of oraal via tabletten. Het toedienen van tabletten gaat sneller, is kostenbesparend en het levert minder afval op. Om collega’s binnen het Erasmus MC en zorgprofessionals in andere ziekenhuizen te inspireren, initieerde ziekenhuisapotheker en staflid IC Volwassenen van het Erasmus MC, Nicole Hunfeld, in 2023 de Paracetamol Challenge. Bij deze challenge worden zorgverleners regionaal, nationaal en internationaal uitgenodigd om gedurende een maand tenminste 25 procent minder intraveneus paracetamol toe te dienen en het reductiepercentage te mailen naar paracetamolchallenge@erasmusmc.nl. In het Erasmus MC is het intraveneus toedienen tussen 2019 en 2023 met 50 procent afgenomen.
Bloedbuisjes diagnostisch lab
In het Erasmus MC worden door de diagnostische labs zo’n 7.000 bloedbuizen per dag onderzocht. Na grondig onderzoek van deze processen kwamen de labs met een duurzaam initiatief: de bloedbuisjes waarin louter glucose wordt gemeten worden nu meegenomen in het overige bloedonderzoek, wat op jaarbasis 100.000 bloedbuisjes scheelt in gebruik. Omgerekend gaat dit om 600 kilo plastic (medisch) afval, plus een aanzienlijke kostenbesparing. Plus: op jaarbasis scheelt dit 2.000 liter bloed dat niet meer afgenomen hoeft te worden. “Een zwembadje vol”, volgens klinisch chemicus Christian Ramakers. https://www.erasmusmc.nl/nl-nl/duurzaamheid
Groene Intensive Care
Handschoenen, slangen, kompressen, spuiten, incontinentiematjes, isolatiejassen, schorten, paracetamol, ooglampjes en dialysezakken: de IC zorgt jaarlijks voor torenhoge bergen afval. Zo bleek alleen al het absorberend materiaal in alle incontinentiematten die de Rotterdamse IC-afdeling jaarlijks gebruikt te zorgen voor 5,5 voetbalvelden houtkap. Het Erasmus MC zet nu in op hergebruik, innovatie op het gebied van verpakkingen en producten, en andere creatieve oplossingen. Zo worden de dialysezakken nu 100 procent gerecyceld, is het gebruik van ooglampjes in vier jaar tijd met 100 procent afgenomen (lamp in kamer wordt gebruikt) en is de toediening van het paracetamolinfuus gehalveerd. https://www.eur.nl/nieuws/op-weg-naar-een-groene-intensive-care
NB: Dit verhaal is in opdracht geschreven, en gepubliceerd in het tijdschrift MAGMA (Uitgave Nederlandse Vereniging van MDL-artsen), december 2025. Let op: ten behoeve van de leesbaarheid heb ik in deze online versie meer witregels en tussenkoppen toegevoegd. Ook de kop heb ik veranderd, ten behoeve van een breder leespubliek.
Disclaimer: De foto is een door AI gegenereerd beeld en géén foto van het Erasmus MC.
Beeld: © 2026 – Exclusieve gebruiksrechten op dit AI-gegenereerde beeld berusten bij Monique Koudijs. Geen ongeautoriseerd gebruik toegestaan.
Geef een reactie